Waarom ons brein niet is gemaakt om ons gelukkig te maken

In 2022 verscheen het boek Het ongelukkige brein van de Zweedse psychiater Anders Hansen. In dit boek onderzoekt hij een opvallende paradox: hoe kan het dat veel mensen zich mentaal niet goed voelen, terwijl we in een tijd leven met ongekende welvaart, medische zorg en technologische vooruitgang?

Zijn antwoord is confronterend en tegelijk geruststellend. Volgens Hansen is ons brein niet ontworpen voor geluk of voortdurende tevredenheid. Het is ontworpen om te overleven.

Deze inzichten sluiten aan bij de internationale Brain Awareness Week, die jaarlijks van 16 tot en met 22 maart plaatsvindt. Tijdens deze week vragen wetenschappers en maatschappelijke organisaties wereldwijd aandacht voor het belang van een gezond brein. Daarbij gaat het niet alleen om ziektes, maar ook om hoe ons brein dagelijks functioneert. Begrijpen hoe ons brein werkt, helpt om mentale klachten beter te plaatsen en minder snel te zien als persoonlijk falen.

Anders Hansen over het doel van het brein

Anders Hansen is psychiater en verbonden aan het Karolinska Instituut in Zweden, een van de meest toonaangevende medische universiteiten ter wereld. In Het ongelukkige brein uit 2022 beschrijft hij hoe ons brein is gevormd in de prehistorie, in een tijd waarin het leven draaide om overleven.

Hansen schrijft: “Ons brein is niet ontworpen om ons gelukkig te maken, maar om ons te laten overleven.” Daarmee bedoelt hij dat het brein vooral gericht is op het signaleren van gevaar en risico’s. Geluk was evolutionair gezien minder belangrijk dan veiligheid.

Dat verklaart volgens hem waarom negatieve gedachten en zorgen vaak sterker aanwezig zijn dan positieve gevoelens.

Waarom negatieve prikkels meer aandacht krijgen

In zijn boek legt Hansen uit dat het brein een ingebouwd alarmsysteem heeft. Dat systeem wordt aangestuurd door onder andere de amygdala, een klein hersengebied dat betrokken is bij angst en dreiging.

Hij schrijft: “De hersenen zijn extreem gevoelig voor dreiging.” Dat was duizenden jaren geleden nuttig. Wie snel gevaar herkende, had een grotere kans om te overleven.

In de moderne samenleving zijn de meeste bedreigingen echter niet fysiek, maar sociaal of mentaal. Denk aan prestatiedruk, sociale vergelijking via sociale media of angst om buitengesloten te worden. Toch reageert het brein hierop alsof er echtgevaar dreigt.

Dat maakt stress een bijna automatische reactie.

Stress is geen fout, maar een systeem

Hansen benadrukt dat stress op zichzelf geen stoornis is. Het is een biologisch mechanisme dat ons helpt alert te zijn.

Hij schrijft: “Stress is in de basis een overlevingsmechanisme.” Wanneer we gevaar ervaren, maakt het lichaam stresshormonen aan zoals cortisol en adrenaline. Deze hormonen zorgen voor verhoogde hartslag, scherpere aandacht en snelle actie.

Het probleem ontstaat wanneer dit systeem te vaak of te lang actief blijft. In een wereld met constante prikkels krijgt het brein weinig echte rust.

Daardoor kunnen klachten ontstaan zoals vermoeidheid, somberheid of angst. Volgens Hansen betekent dit niet automatisch dat iemand zwak is. Het betekent vaak dat een oud systeem moet functioneren in een nieuwe omgeving.

De mismatch tussen oud brein en moderne wereld

Een belangrijk concept in het boek is de zogenaamde evolutionaire mismatch. Dat betekent dat onze hersenen nog steeds werken volgens regels uit de oertijd, terwijl onze leefomgeving totaal is veranderd.

Hansen schrijft: “We leven in een omgeving waarvoor ons brein niet is aangepast.” Ons brein verwacht beweging, sociaal contact in kleine groepen en duidelijke rustmomenten. In plaats daarvan krijgen we veel schermtijd, weinig beweging en voortdurende informatiestromen.

Dit verschil kan bijdragen aan mentale overbelasting.

Mentale klachten in perspectief

Een van de belangrijkste boodschappen van het boek is dat mentale klachten niet altijd betekenen dat er iets mis is met de persoon.

Hansen stelt: “Veel van wat wij als psychische klachten zien, zijn normale reacties van een gezond brein.” Dat is een belangrijke nuance. Het betekent niet dat klachten onbelangrijk zijn. Wel dat ze vaak begrijpelijke reacties zijn op omstandigheden.

Dit inzicht kan helpen om schaamte te verminderen. Wie begrijpt dat het brein van nature gevoelig is voor dreiging en stress, zal minder snel denken dat somberheid of angst een persoonlijk tekort is.

Wat betekent dit voor hoe we naar mentale gezondheid kijken?

Tijdens Brain Awareness Week ligt de nadruk vaak op neurologische aandoeningen. Toch is het minstens zo belangrijk om te begrijpen hoe een gezond brein werkt.

Als we mentale klachten zien als een logisch gevolg van hoe ons brein is ontworpen, verandert de manier waarop we ermee omgaan. Dan verschuift de focus van schuld naar begrip. Van individueel falen naar gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Dat vraagt om een bredere kijk op preventie. Niet alleen behandelen als het misgaat, maar ook nadenken over hoe werk, sociale druk en leefstijl invloed hebben op het brein.

Waarom dit belangrijk is voor werkgevers en organisaties

Werk speelt een grote rol in hoe vaak ons stresssysteem wordt geactiveerd. Deadlines, prestatiedruk en constante bereikbaarheid kunnen het alarmsysteem van het brein voortdurend aanzetten.

Wanneer organisaties ruimte maken om over mentale belasting te praten, ontstaat er meer begrip voor wat er onder de oppervlakte gebeurt. In groepsverband ervaringen delen kan helpen om te zien dat stress en somberheid geen individuele afwijkingen zijn, maar vaak herkenbare reacties.

Door mentale gezondheid collectief te benaderen, wordt preventie toegankelijker. Niet als therapie voor enkelen, maar als basisvoorwaarde voor gezond functioneren op het werk.

Een samenleving die begrijpt hoe het brein werkt, kan milder en realistischer omgaan met mentale kwetsbaarheid.

‍

Bronvermelding APA
Hansen, A. (2022). Het ongelukkige brein. Stockholm: uitgeverij (Nederlandse editie).

‍

‍

Dit artikel is tot stand gekomen met behulp van AI en zorgvuldig geredigeerd door de redactie van #SAM. We geloven dat AI een waardevol hulpmiddel is om wetenschappelijke kennis toegankelijker te maken voor een breder publiek. Door complexe rapporten te vertalen naar begrijpelijke taal, maken we belangrijke inzichten over preventie beschikbaar voor iedereen, ongeacht opleidingsniveau of achtergrond.

Dit verandert niets aan de inhoud of de waarde van het oorspronkelijke onderzoek. Integendeel: het helpt om de kern en relevantie ervan beter zichtbaar te maken. Onze rol bij #SAM is dan ook om relevant onderzoek op te sporen en te zorgen dat dit bij de juiste persoon terechtkomt, op een manier die aansluit bij hun leefwereld.

We streven naar heldere uitleg, rijk aan voorbeelden en ondersteund met bronverwijzingen, visuals en praktisch toepasbare inzichten. Zo vergroten we samen de bewustwording over gezondheid en maken we preventie écht bereikbaar en begrijpelijk voor iedereen. We werken doorlopend aan het verbeteren van de instructies voor het model.

Heb je tips? Mail ronald@hashtagsam.nl

‍