Het groeiende belang van sociale verbondenheid voor onze mentale gezondheid
Onderzoek laat zien: welzijn ontstaat in verbinding. Sociale verbondenheid is geen bijzaak, maar essentieel voor preventie
Lees meer
In de afgelopen jaren verschenen meerdere publicaties die samen één duidelijke boodschap afgeven: preventie werkt alleen als we verder kijken dan losse interventies, tijdelijke projecten en goede bedoelingen.
Opschalen, gedrag centraal zetten en preventie structureel organiseren zijn cruciaal om écht impact te maken. In deze blog brengen we drie recente bronnen samen die dit vanuit verschillende invalshoeken onderbouwen.
In januari 2024 verscheen de implementatie kennissynthese Opschalen van preventieve interventies, uitgevoerd door onderzoekers van Amsterdam UMC in opdracht van ZonMw en het Nederlands Implementatie Collectief. Het rapport onderzoekt waarom sommige preventieve interventies breed worden toegepast en andere blijven hangen in pilots.
Rixt Smit, onderzoeker bij Amsterdam UMC, vat de kern scherp samen. “De stap van evidence based naar inbedding en opschaling is niet vanzelfsprekend. Opschaling gaat helaas niet vanzelf en veel evidence based interventies worden daardoor niet breed of helemaal niet geïmplementeerd in de praktijk.” Volgens de onderzoekers vraagt opschalen om veel meer dan een bewezen effect. Het gaat om structurele inbedding in beleid, routines en financiering.
Succes wordt daarbij verschillend gedefinieerd. Soms gaat het om bereik, soms om impact of kwaliteit. Een respondent uit een kennis en onderzoeksinstituut verwoordt dit zo.
“Bij mij voldoet een succesvol opgeschaalde interventie eraan dat deze op meerdere plekken kan worden toegepast, maar ook aangepast kan worden aan die setting, terwijl de kernelementen die zorgen voor gedragsverandering behouden blijven.” Flexibiliteit en trouw blijven aan de kern blijken beide noodzakelijk.
Een opvallende conclusie uit het rapport is de centrale rol van de aanjager. Bij vrijwel elke succesvolle opschaling is een persoon betrokken die blijft trekken, verbinden en investeren, vaak zonder structurele financiering. Een betrokken onderzoeker zegt hierover: “Ook het feit dat wij ons hier nog steeds voor inzetten als onderzoekers, ondanks dat we geen budget hebben, maar omdat we zo geloven in de interventie, maakt dat we een aanjager blijven.”
Dat laat zien hoe kwetsbaar opschaling is wanneer deze te afhankelijk blijft van individuen. Tegelijkertijd speelt geld een belangrijke, maar niet doorslaggevende rol. Een interventie eigenaar stelt:
“Alles heeft met geld te maken. Als je meer middelen hebt, kun je zichtbaarder zijn en meer organisaties bereiken.” Toch blijkt financiering alleen onvoldoende zonder draagvlak, timing en context.
Die context komt duidelijk naar voren in een tweede publicatie uit juni 2024 in het Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen. Het artikel Een gedragswetenschappelijk kader voor preventie in de gezondheidszorg is geschreven door Marijn de Bruin en collega’s vanonder andere Radboudumc, Amsterdam UMC en Erasmus Universiteit.
Hoofdauteur Marijn de Bruin stelt onomwonden dat “ongezond gedrag en een ongezonde leefomgeving belangrijke oorzaken zijn van vermijdbare sterfte en grote gezondheidsverschillen.” Toch blijft preventie in de zorg vaak marginaal georganiseerd. Uit interviews met 24 stakeholders blijkt brede consensus dat preventieve gedragsinterventies noodzakelijk zijn, maar onvoldoende worden ingezet.
Linda Kwakkenbos, gedragswetenschapper en mede auteur, waarschuwt: “Stakeholders geven aan dat preventieve gedragsinterventies noodzakelijk zijn, zeker gezien de toenemende druk op de zorg en het risico op een zorginfarct.” Preventie wordt gezien als oplossing, maar botst op structurele barrières.
De auteurs identificeren vier hardnekkige knelpunten. Twijfel over effectiviteit, onvoldoende vaardigheden bij zorgverleners, financiering die preventie niet stimuleert en een zorgsysteem dat hier niet op is ingericht. Rob Ruiter, hoogleraar gezondheidspsychologie, benadrukt dat dit geen individueel falen is.
“Het introduceren en integreren van evidence based gedragsondersteuning in de zorg is complex en vraagt om structurele veranderingen.”
Als antwoord presenteren de auteurs een gedragswetenschappelijk kader. Dit bestaat uit een gelaagde inzet van interventies, nauwe samenwerking tussen professionals en een nieuwe rol voor de gedragsexpert. Frank Snoek, hoogleraar medische psychologie, stelt hierover: “Er is in Nederland geen beroepsgroep die zowel de gedragswetenschappelijke kennis als de praktische vaardigheden heeft om dit structureel te organiseren en te borgen.”
Die structurele blik komt ook terug in een presentatie van Kaying Li Kan, postdoctoraal onderzoeker bij UMCG, tijdens het RGOc Symposium in december 2024. Zij laat zien hoe groot de uitdaging is. “Bijna de helft van de volwassenen heeft ooit in het leven één of meerdere psychische aandoeningen gehad.” Bovendien ontstaat meer dan zestig procent van deze aandoeningen vóór het 25e levensjaar.
Daarbovenop komt een fors personeelstekort in de GGZ. Li Kan benadrukt dat “behandeling alleen niet genoeg is om de ziektelast van psychische aandoeningen substantieel te verminderen.” Preventie kan het aantal nieuwe gevallen met ongeveer twintig procent verminderen, en bij risicogroepen zelfs meer. Zo blijkt dat “preventieve interventies bij ouders met psychische aandoeningen het risico op psychische stoornissen bij hun kinderen met veertig procent kunnen verminderen.”
Volgens Li Kan is mentale gezondheid daarom geen zorg probleem, maar een maatschappelijke opgave. Preventie moet plaatsvinden in de leefwereld van mensen, zoals scholen, wijken en organisaties, en vraagt om langdurige inzet en samenwerking.
Deze drie bronnen versterken elkaar in één boodschap. Preventie werkt alleenals zij toegankelijk is, gedrag centraal staat en structureel wordt georganiseerd. Losse pilots, individuele aanjagers en tijdelijke subsidies zijn niet genoeg.
Bij #SAM zien we dagelijks dat duurzame gedragsverandering ontstaat wanneer mensen samen leren, ervaringen delen en zich gesteund voelen. Door groepsgerichte aanpakken, begeleiding over langere tijd en samenwerking met werkgevers wordt preventie onderdeel van het dagelijks leven. Werkgevers bereiken bijna tien miljoen Nederlanders en kunnen daarmee een sleutelrol spelen in het opschalen van preventie. Zo verschuift preventie van een project naar een structurele basis voor welzijn.
Meer weten over onze werkwijze: https://www.hashtagsam.nl/werkwijze
Smit, R., Muru, G., & Van Nassau, F. (2024). Implementatie kennissynthese: Opschalen van preventieve interventies. Amsterdam UMC, in opdracht van ZonMw en het Nederlands Implementatie Collectief.
De Bruin, M., Kwakkenbos, L., Bosman, S., Ruiter, R., Jeurissen, P.,Assendelft, P., Verstralen, R., Snoek, F. J., & Van Wijngaarden, J. (2024). Een gedragswetenschappelijk kader voor preventie in de gezondheidszorg: van probleemanalyse naar deltaplan. Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen, 102, 128–134. https://doi.org/10.1007/s12508-024-00434-0
Li Kan, K. (2024). De rol van preventie bij een toekomstbestendige GGZ. Presentatie RGOc Symposium, UniversitairMedisch Centrum Groningen, Rob Giel Onderzoekscentrum.
Dit artikel is tot stand gekomen met behulp van AI en zorgvuldig geredigeerd door de redactie van #SAM. We geloven dat AI een waardevol hulpmiddel is om wetenschappelijke kennis toegankelijker te maken voor een breder publiek. Door complexe rapporten te vertalen naar begrijpelijke taal, maken we belangrijke inzichten over preventie beschikbaar voor iedereen, ongeacht opleidingsniveau of achtergrond.
Dit verandert niets aan de inhoud of de waarde van het oorspronkelijke onderzoek. Integendeel: het helpt om de kern en relevantie ervan beter zichtbaar te maken. Onze rol bij #SAM is dan ook om relevant onderzoek op te sporen en te zorgen dat dit bij de juiste persoon terechtkomt, op een manier die aansluit bij hun leefwereld.
We streven naar heldere uitleg, rijk aan voorbeelden en ondersteund met bronverwijzingen, visuals en praktisch toepasbare inzichten. Zo vergroten we samen de bewustwording over gezondheid en maken we preventie écht bereikbaar en begrijpelijk voor iedereen. We werken doorlopend aan het verbeteren van de instructies voor het model.
Heb je tips? Mail ronald@hashtagsam.nl
Onderzoek laat zien: welzijn ontstaat in verbinding. Sociale verbondenheid is geen bijzaak, maar essentieel voor preventie
De nieuwe richtlijn laat zien dat werk-privébalans draait om beleving, preventie en gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Life events raken gezondheid; sociale steun beschermt kwetsbare mensen, ook in en rond het werk.